در تاریخ دیزاین صنعتی، اشیائی وجود دارند که زیباییشناسی یک عصر را تعریف میکنند و اشیائی دیگر که از آن هم فراتر رفته به حافظۀ جمعی تبدیل میشوند.
تلفن 500 یکی از درخشانترین پروژههای دیزاین مدرن به رهبری هنری دریفوس (Henry Dreyfuss) است که در سال ۱۹۴۹ رونمایی و از سال ۱۹۵۰ وارد خانهها و دفاتر کاری در سراسر جهان شد. وسیلهای که انقلابی در فناوری ارتباطات به شمار میرفت. مدل ۵۰۰ تنها یک ابزار برای برقراری تماس نبود بلکه نقطۀ عطفی در ظهور «ارگونومی»، «تولید انبوه استاندارد» و تبدیل دیزاین به ابزاری برای بهبود وضعیت زندگی بود.
در انتهای دهۀ ۱۹۴۰ میلادی، با پایان جنگ جهانی دوم و آغاز رونق اقتصادی در ایالات متحده، تقاضا برای شبکۀ تلفن خانگی به شکل بیسابقهای رشد کرد. تا پیش از این، تلفن رایج سیستمهای بل «مدل ۳۰۲» بود که آن هم در سال ۱۹۳۷ توسط هنری دریفوس دیزاین شده بود. اما مدل ۳۰۲ با بدنۀ سنگین فلزی یا باکالیت آسیبپذیر، از نظر آکوستیک و فنی، با سیستمهای مخابراتی پیشرفتۀ پس از جنگ همخوانی نداشت. مدل ۳۰۲ شیئی زیبا بود، اما مشکلات کاربردی داشت. شکل مثلثی منحنی دستۀ گوشی باعث میشد که وقتی دستگاه روی شانه قرار میگیرد، بچرخد. این مسئله میل ذاتی مردم به صحبتِ بدون دخالتِ دست را مشکل میکرد.
شرکت AT&T و بازوی تولیدی آن یعنی وسترن الکتریک، نیازمند تلفنی بود که چند ویژگی را همزمان داشته باشد:
۱. استحکام: باید بارها افتادن و ضربه را تحمل میکرد.
۲. ارگونومی : استفاده از آن برای هر سنی و با هر اندازه دست یا صدایی آسان بود.
۳. کاهش هزینههای ساخت و نگهداری: قطعات آن باید به سادگی قابل تعویض و تعمیر بودند.
برای تحقق این هدف، درایفوس و تیم مهندسان آزمایشگاههای بل یکی از جامعترین پروژههای دیزاین کاربرمحور تاریخ را آغاز کردند.
تفاوت دریفوس با بسیاری از دیزاینرهای همعصرش در این بود که او دیزاین را نه تزئین بیرونی یک جعبه، بلکه فرایندی از درون به بیرون میدید. او بعداً در کتاب معروف خود دیزاین برای انسان (Designing for People - 1955) مدلهای آماری و ارگونومیک خود را معرفی کرد. مدلهای استانداردِ ابعاد بدن انسان که تمام محصولاتش بر اساس آنها ارزیابی میشدند.
تیم دیزاین و مهندسان آزمایشگاههای بل، اندازهگیری بیش از دو هزار چهرۀ انسان را برای تعیین میانگین فضای بین دهان و گوش مطالعه کردند. آنها به دستۀ گوشی مدل 500 یک شکل مسطح و مربعی دادند. گوشی جدید کوچکتر، سبکتر و کمتر احتمال چرخش در دست داشت و وقتی روی شانه قرار میگرفت در جای خود ثابت میماند. درایفوس و تیمش این شیء سادهتر اما کاربردیتر را از عادات و آناتومی انسان گرفته بودند، نه از بازی انتزاعیِ زوایا و منحنیها.
مدل ۵۰۰ همچنین مجموعهای از نوآوریهای فرمی و متریال بود که در ظاهری بسیار ساده و موقر پنهان شده بودند:
۱. در مدلهای قدیمیتر اعداد شمارهگیر زیر سوراخهای چرخان چاپ میشدند که باعث ساییده شدن و پاک شدن شمارهها میشد. وقتی مدل ۵۰۰ برای اولین بار معرفی شد، شمارهگیری آن نسبت به مدل قدیمیتر زمان بیشتری میبرد. جان ای. کارلین، روانشناس صنعتی در آزمایشگاههای بل، اعداد و حروف را از داخل سوراخهای انگشتی به بیرون منتقل کرد. این تغییر مانع از ساییده شدن طرحها به مرور زمان شد و آنها را در حین چرخش صفحه قابل مشاهده نگه داشت. کارلین همچنین یک نقطۀ سفید داخل هر سوراخ انگشتی قرار داد تا به کاربران یک هدف بصری بدهد. این نقاط هدفگیریِ ساده زمان شمارهگیری را هفت دهم ثانیه کاهش داد.
۲. مدل ۵۰۰ یکی از نخستین محصولات صنعتی گسترده بود که به جای باکالیتِ شکننده و سنگین، از پلاستیکهای مهندسیشده و رزین تزریقی استفاده کرد. این تغییر ماده باعث شد بدنۀ تلفن علاوه بر سبکی فوقالعاده، در برابر ضربه و افتادن مقاوم باشد و سطحی هموار و یکدست پیدا کند.
۳. بدنۀ اصلی تلفن شکل گنبدی ملایمی داشت که مرکز ثقل دستگاه را پایین میآورد. این ویژگی باعث میشد زمانی که کاربر شماره میگرفت یا گوشی را برمیداشت، بدنۀ اصلی تلفن روی میز سُر نخورد یا واژگون نشود. پایۀ پایینی دستگاه نیز مجهز به پایههای لاستیکی چسبندهای بود که تعادل فیزیکی آن را تضمین میکرد.
۴. صدا در مدل ۵۰۰ خود یک عنصر دیزاین بود. زنگ مکانیکی برنجی داخل دستگاه به گونهای تنظیم شده بود که صدایی رسا اما غیرمهاجم تولید کند. یک پیچ تنظیم ولوم نیز در زیر دستگاه قرار داده شده بود تا کاربر بتواند شدت صدای زنگ را متناسب با محیط خانه یا دفتر کار تغییر دهد.
اگرچه مدل ۵۰۰ در ابتدا فقط به رنگ مشکی (رنگ سنتی و استاندارد سیستم بل) عرضه شد، اما در سال ۱۹۵۴ وسترن الکتریک رنگبندیهای متنوعی را به بازار فرستاد. رنگهای جدید شامل خاکستری، بژ، قهوهای، سبز، قرمز، آبی، زرد و صورتی بودند. این تصمیم تلفن را از یک ابزار محض مخابراطی به عنصری از دکوراسیون داخلی تبدیل کرد. مردم دیگر تلفن را در کمد یا گوشۀ تاریک خانه پنهان نمیکردند بلکه تلفن قرمز روی میز ناهارخوری یا تلفن صورتی در اتاق خواب، بخشی از هویت بصری خانه و بیانگر سبک زندگی ساکنان آن شده بود.
یکی از ویژگیهای تلفن مدل ۵۰۰ که با معیارهای دیزاین پایدار امروز نیز همخوان است، طول عمر و قابلیت تعمیرپذیری آن بود. مدل ۵۰۰ به گونهای دیزاین شده بود که قطعات داخلی آن شامل سیمکشیها، زنگ، صفحۀ شمارهگیر و دهنی، به راحتی با باز کردن چند پیچ ساده قابل تفکیک و تعویض بودند. اگر قطعهای میسوخت، تکنیسین شرکت فقط همان قطعه کوچک را تعویض میکرد، نه کل تلفن را. این اشیاء برای دههها کار ساخته شده بودند و میلیونها دستگاه از آن بدون هیچ نقص فنی ۴۰ تا ۵۰ سال به طور مداوم کار کردند.
تلفن مدل 302
در نیمۀ دوم قرن بیستم، مدل ۵۰۰ از یک کالای مصرفی در آمریکا به الگویی جهانی تبدیل شد. کارخانههای متعدد در سرتاسر جهان از ژاپن و اروپا تا ایران، فرم مدل ۵۰۰ را سرلوحۀ تولیدات خود قرار دادند. مدلهای کلیدی بعدی مانند تلفنهای دکمهای Touch-Tone Model 1500 و 2500 نیز که در دهۀ ۱۹۶۰ معرفی شدند بر روی همین پلتفرم هندسی و بدنۀ مدل ۵۰۰ استوار بودند.
مدل ۵۰۰ تجلی اصالت مکتب دیزاینی است که در آن، زیباییشناسی نه از تزیینات سطحی، بلکه از منطق فنی، شناخت رفتار انسان و سادگی ساختاری برمیخیزد. این تلفن ثابت کرد که چگونه یک شیء صنعتی میتواند با سکوت، وقار و کارکرد بینقص خود، در مجاورت روزمرۀ انسانها قرار گیرد و به بخشی ناگسستنی از فرهنگ بصری عصر خود بدل شود. دیزاین مدل ۵۰۰ یادی است از زمانی که اشیاء برای ماندن ساخته میشدند. زمانی که فرم، بدون ادعا و هیاهو، تماماً در خدمت ارتباط انسان با انسان بود.
